Saksofon, choć często kojarzony z blaskiem metalu i dźwiękami jazzowych improwizacji, paradoksalnie zaliczany jest do instrumentów dętych drewnianych. To pozornie sprzeczne z intuicją twierdzenie rodzi pytania, które nurtują zarówno początkujących adeptów muzyki, jak i doświadczonych melomanów. W jaki sposób instrument wykonany głównie z mosiądzu może należeć do rodziny instrumentów, w których króluje drewno? Odpowiedź tkwi w sposobie wydobywania dźwięku, a nie w materiale, z którego instrument jest zbudowany.
Klasyfikacja instrumentów muzycznych opiera się na fundamentalnych zasadach fizyki akustyki, a konkretnie na mechanizmie inicjowania drgań powietrza, które następnie wzmacniane są przez korpus instrumentu. W przypadku instrumentów dętych drewnianych, źródłem tych drgań jest wibrujący element, którym jest zazwyczaj stroik. Stroik ten, niezależnie od tego, czy jest wykonany z trzciny (najczęściej), syntetycznego tworzywa, czy nawet metalu (choć to rzadkość i wyjątek), wprawiany jest w ruch przez strumień powietrza wydmuchiwany przez muzyka. To właśnie ta wibracja stroika jest kluczowym czynnikiem decydującym o przynależności do tej grupy instrumentów.
Saksofon, podobnie jak klarnet czy obój, wykorzystuje właśnie ten mechanizm. Posiada pojedynczy stroik przymocowany do ustnika, który podczas gry zaczyna drgać pod wpływem powietrza wtłaczanego przez muzyka. Te drgania przenoszą się na słup powietrza wewnątrz instrumentu, generując dźwięk. Jest to zasadnicza cecha odróżniająca go od instrumentów dętych blaszanych, takich jak trąbka czy puzon, gdzie dźwięk inicjowany jest przez wibracje warg muzyka opierających się o ustnik. To właśnie ta różnica w sposobie generowania podstawowego dźwięku jest decydującym kryterium klasyfikacyjnym, niezależnie od materiału, z jakiego wykonany jest korpus instrumentu.
Główne powody dlaczego saksofon jest instrumentem drewnianym
Decydującym czynnikiem, który kwalifikuje saksofon do grupy instrumentów dętych drewnianych, jest sposób, w jaki generowany jest w nim dźwięk. Jak już wspomniano, kluczową rolę odgrywa tutaj obecność stroika. W saksofonie, podobnie jak w klarnecie, stroik ten jest wykonany z cienkiego kawałka trzciny lub materiałów syntetycznych, które pod wpływem powietrza wtłaczanego przez muzyka zaczynają wibrować. Te wibracje wprawiają w drgania słup powietrza znajdujący się wewnątrz korpusu instrumentu, co skutkuje powstaniem dźwięku.
Warto podkreślić, że choć korpus saksofonu jest zazwyczaj wykonany z mosiądzu – stopu miedzi i cynku, który nadaje mu charakterystyczny, jasny i mocny dźwięk – to właśnie mechanizm wydobywania dźwięku jest tutaj priorytetem w klasyfikacji. Inne instrumenty dęte drewniane, takie jak flet poprzeczny, również mogą być wykonane z metalu, a mimo to nadal należą do tej samej rodziny. Flet inicjuje dźwięk poprzez przecięcie strumienia powietrza o ostre krawędzie otworu, co również jest metodą generowania drgań powietrza inną niż ta stosowana w instrumentach dętych blaszanych.
Kolejnym istotnym elementem, który wiąże saksofon z instrumentami dętymi drewnianymi, jest sposób regulacji wysokości dźwięku. Zarówno w saksofonie, jak i w klarnecie czy oboju, muzycy zmieniają wysokość dźwięku poprzez otwieranie i zamykanie specjalnych klap, które odsłaniają lub zakrywają otwory rezonansowe w korpusie instrumentu. Zmiana długości efektywnej kolumny powietrza wewnątrz instrumentu powoduje zmianę częstotliwości drgań, a tym samym wysokości wydobywanego dźwięku. Jest to mechanizm analogiczny do tego, który obserwujemy w innych instrumentach dętych drewnianych.
Warto również wspomnieć o historii rozwoju instrumentu. Saksofon został wynaleziony w latach 40. XIX wieku przez Adolphe’a Saxa, belgijskiego konstruktora instrumentów. Jego celem było stworzenie instrumentu, który połączyłby moc i projekcję dźwięku instrumentów dętych blaszanych z możliwościami artykulacyjnymi i niuansami brzmieniowymi instrumentów dętych drewnianych. Stąd też wziął się pomysł zastosowania stroika z trzciny, który był wówczas charakterystyczny dla tej drugiej grupy instrumentów. Nawet jeśli materiał korpusu uległ zmianie, to fundamentalna zasada działania pozostała.
Budowa saksofonu wyjaśnia jego przynależność do instrumentów drewnianych
Analizując budowę saksofonu, możemy dostrzec szereg cech, które łączą go z tradycyjnymi instrumentami dętymi drewnianymi, pomimo jego metalowego wykonania. Jak już wielokrotnie podkreślano, kluczowym elementem jest stroik. W saksofonie jest to zazwyczaj pojedynczy stroik wykonany z trzciny, który jest mocowany do ustnika za pomocą specjalnej ligatury. Kiedy muzyk dmucha powietrze przez ustnik, stroik zaczyna wibrować, wprawiając w ruch słup powietrza wewnątrz instrumentu. Ten mechanizm jest identyczny jak w klarnecie, który jest powszechnie uznawany za instrument dęty drewniany.
Kształt korpusu saksofonu również ma znaczenie. Chociaż jest on zazwyczaj stożkowaty i wykonany z metalu, to jego wewnętrzna konstrukcja i sposób kształtowania otworów rezonansowych nawiązują do zasad działania instrumentów dętych drewnianych. Otwory te są zakrywane i odsłaniane przez system klap, które pozwalają muzykowi na zmianę długości efektywnej kolumny powietrza, a tym samym na uzyskanie różnych wysokości dźwięków. System klap w saksofonie jest bardzo rozbudowany i precyzyjny, co umożliwia uzyskanie szerokiej gamy dźwięków i bogatych możliwości artykulacyjnych.
Dodatkowo, niektóre wczesne modele saksofonów, a także niektóre instrumenty eksperymentalne, były wykonywane z drewna. Chociaż obecnie dominującym materiałem jest mosiądz, historia instrumentu i jego pierwotne założenia twórcy wskazują na silne powiązania z rodziną instrumentów dętych drewnianych. Sax eksperymentował z różnymi materiałami, ale ostatecznie zdecydował się na metalowy korpus ze względu na jego wytrzymałość, projekcję dźwięku i łatwość produkcji masowej, nie tracąc przy tym kluczowego elementu – stroika z trzciny.
Warto również wspomnieć o sposobie strojenia i intonacji. Podobnie jak w innych instrumentach dętych drewnianych, strojenie saksofonu wymaga precyzji i umiejętności od muzyka. Nawet niewielkie zmiany w sposobie dmuchania, ułożeniu warg czy nacisku na stroik mogą wpłynąć na intonację. To wymaga od saksofonisty podobnej wrażliwości i kontroli nad aparatem oddechowym, jaka jest potrzebna w przypadku gry na klarnecie czy oboju, a która jest mniej istotna w instrumentach dętych blaszanych, gdzie intonacja jest w dużej mierze ustalana przez mechanikę instrumentu i ustnik.
Różnice i podobieństwa saksofonu do innych instrumentów dętych
Saksofon, mimo swojego miejsca w rodzinie instrumentów dętych drewnianych, posiada cechy, które odróżniają go od innych przedstawicieli tej grupy, a także od instrumentów dętych blaszanych. Kluczową różnicą, która natychmiast rzuca się w oczy, jest materiał wykonania korpusu. Większość instrumentów dętych drewnianych, takich jak klarnet czy obój, tradycyjnie wykonuje się z drewna (np. grenadilla, klon). Saksofon natomiast niemal w całości zbudowany jest z mosiądzu, co nadaje mu inny charakter brzmieniowy i wizualny. Mosiądz zapewnia większą wytrzymałość, lepszą projekcję dźwięku i jest łatwiejszy w utrzymaniu czystości.
Jednakże, zasadnicze podobieństwo, które determinuje przynależność saksofonu do instrumentów dętych drewnianych, leży w mechanizmie inicjowania dźwięku. Wsaksofonie, jak już wielokrotnie wspomniano, dźwięk powstaje dzięki wibracji pojedynczego stroika z trzciny lub materiału syntetycznego. Jest to wspólna cecha z klarnetem. Z kolei obój i fagot, inne instrumenty dęte drewniane, wykorzystują stroik podwójny, który również generuje dźwięk poprzez wibrację, ale w nieco inny sposób. Flet poprzeczny, kolejny instrument z tej rodziny, inicjuje dźwięk poprzez przecięcie strumienia powietrza o krawędź otworu, bez użycia stroika. To pokazuje, że kategoria „instrumentów dętych drewnianych” jest bardziej zróżnicowana pod względem sposobu produkcji dźwięku, niż mogłoby się wydawać, ale wszystkie one opierają się na drganiach elementu, a nie na wibracjach warg muzyka.
Instrumenty dęte blaszane, takie jak trąbka, puzon czy tuba, charakteryzują się innym sposobem inicjowania dźwięku. W ich przypadku, muzyk wprawia w ruch słup powietrza w instrumencie poprzez wibracje swoich warg, opierając je o ustnik. Materiał, z którego są wykonane (zazwyczaj mosiądz lub inne stopy metali), oraz mechanizm wentyli lub suwaka służący do zmiany wysokości dźwięku, są charakterystyczne dla tej grupy. Saksofon, mimo metalowego korpusu, nie używa wargowego systemu inicjowania dźwięku, co jest kluczowym rozróżnieniem.
System klap w saksofonie, choć złożony i umożliwiający precyzyjną kontrolę nad dźwiękiem, również posiada pewne podobieństwa do systemów stosowanych w instrumentach dętych drewnianych. Wiele z nich opiera się na mechanizmie przekazywania ruchu od klawiszy do poduszek zakrywających otwory. W porównaniu do instrumentów dętych blaszanych, gdzie zmiany wysokości dźwięku dokonuje się głównie za pomocą wentyli lub suwaka, system klapowy saksofonu daje mu większą elastyczność w zakresie artykulacji i dynamiki, zbliżając go do możliwości klarnetu czy fletu.
Dlaczego saksofon ma stroik mimo bycia instrumentem metalowym
Obecność stroika w saksofonie, mimo jego zazwyczaj metalowego wykonania, jest fundamentalnym elementem, który decyduje o jego przynależności do rodziny instrumentów dętych drewnianych. Kiedy Adolphe Sax projektował saksofon, jego celem było stworzenie instrumentu, który połączyłby moc i donośność instrumentów dętych blaszanych z subtelnością i możliwościami artykulacyjnymi instrumentów dętych drewnianych. Wybór stroika z trzciny był kluczowym krokiem w osiągnięciu tego celu.
Stroik, wykonany z cienkiego kawałka trzciny lub materiału syntetycznego, jest elementem, który wibruje pod wpływem strumienia powietrza wydmuchiwanego przez muzyka. To właśnie ta wibracja jest źródłem dźwięku. Gdy powietrze przepływa między stroikiem a ustnikiem, powstaje efekt dynamiczny, który powoduje cykliczne otwieranie i zamykanie przepływu powietrza. To cykliczne „uderzanie” powietrza o słup powietrza wewnątrz korpusu instrumentu generuje fale dźwiękowe. Mechanizm ten jest charakterystyczny dla instrumentów dętych drewnianych, takich jak klarnet czy obój, chociaż w oboju używany jest stroik podwójny.
Metalowy korpus saksofonu został wybrany ze względu na jego właściwości akustyczne i konstrukcyjne. Mosiądz zapewnia większą wytrzymałość, co jest ważne w przypadku instrumentów o skomplikowanej mechanice klap. Ponadto, metalowy rezonator wzmacnia dźwięk i nadaje mu charakterystyczną jasność i projekcję, która jest ceniona w wielu gatunkach muzycznych, zwłaszcza w jazzie. Jednakże, mimo metalowego korpusu, to właśnie sposób generowania podstawowego dźwięku za pomocą stroika pozostaje niezmienny i jest decydującym kryterium klasyfikacyjnym.
Dlatego też, pomimo wizualnych i materiałowych podobieństw do instrumentów dętych blaszanych, saksofon jest konsekwentnie klasyfikowany jako instrument dęty drewniany. Jest to przykład, gdzie klasyfikacja instrumentów muzycznych opiera się bardziej na zasadach fizycznych ich działania niż na materiale, z którego są wykonane. Inne instrumenty, takie jak flet poprzeczny, również mogą być wykonane z metalu, a mimo to należą do tej samej rodziny, ponieważ mechanizm wytwarzania dźwięku (przecięcie strumienia powietrza) jest zgodny z definicją instrumentu dętego drewnianego.
Podsumowanie dlaczego saksofon mimo metalowej obudowy należy do instrumentów drewnianych
Przynależność saksofonu do grupy instrumentów dętych drewnianych jest zagadnieniem, które często budzi zdziwienie, szczególnie ze względu na jego charakterystyczny, metalowy wygląd. Klucz do zrozumienia tej klasyfikacji leży w mechanizmie, w jaki instrument ten produkuje dźwięk. W przeciwieństwie do instrumentów dętych blaszanych, gdzie dźwięk inicjowany jest przez wibracje warg muzyka opierających się o ustnik, saksofon wykorzystuje stroik. Jest to zazwyczaj pojedynczy stroik wykonany z trzciny lub materiałów syntetycznych, który jest przymocowany do ustnika. Kiedy muzyk dmucha powietrze, stroik zaczyna wibrować, wprawiając w ruch słup powietrza wewnątrz instrumentu.
Ten mechanizm wibracji stroika jest cechą wspólną dla saksofonu z innymi instrumentami dętymi drewnianymi, takimi jak klarnet czy obój. Chociaż obój i fagot wykorzystują stroik podwójny, a klarnet i saksofon stroik pojedynczy, zasada działania opierająca się na drganiach trzciny jest tym, co je łączy w tej kategorii. Nawet flet poprzeczny, który nie posiada stroika, a dźwięk generuje przez przecięcie strumienia powietrza o krawędź otworu, jest klasyfikowany jako instrument dęty drewniany ze względu na sposób modulacji dźwięku za pomocą klap i otworów, a także historyczne powiązania konstrukcyjne z drewnianymi fletami. W przypadku saksofonu, metalowy korpus został wybrany przez jego wynalazcę, Adolphe’a Saxa, ze względu na lepszą projekcję dźwięku, wytrzymałość i możliwości produkcyjne, nie zmieniając jednak podstawowej zasady działania, która definiuje instrument jako drewniany.
System klapowy, który umożliwia muzykowi precyzyjną kontrolę nad wysokością dźwięku poprzez zamykanie i otwieranie otworów rezonansowych, jest kolejnym elementem zbliżającym saksofon do instrumentów dętych drewnianych. Ten sposób modyfikowania długości efektywnej kolumny powietrza jest odmienny od mechaniki instrumentów dętych blaszanych, gdzie zmiany wysokości dźwięku dokonuje się głównie za pomocą wentyli lub suwaka. Elastyczność artykulacyjna i niuanse dynamiczne, które można osiągnąć dzięki rozbudowanemu systemowi klap, są charakterystyczne dla instrumentów dętych drewnianych.
Podsumowując, mimo że saksofon jest wykonany z mosiądzu, jego klasyfikacja jako instrument dęty drewniany wynika z trzech kluczowych czynników: obecności stroika jako inicjatora dźwięku, systemu klapowego do modulacji wysokości dźwięku oraz historycznych powiązań konstrukcyjnych i celów, jakie przyświecały jego wynalazcy. Są to cechy, które silniej wiążą go z rodziną instrumentów dętych drewnianych niż materiał, z którego zbudowany jest jego korpus.
O autorze
